Azərbaycan · 29 sentyabr 2026

Yeraltında müharibə: Azərbaycanda mina problemi niyə qalır?

Azad edilmiş ərazilərdə minalar və digər partlayıcı qalıqlar Böyük Qayıdış, insan təhlükəsizliyi və iqtisadi bərpa üçün əsas maneə olaraq qalır; 10 noyabr 2020–29 sentyabr 2026 tarixlərində 305,383.7 hektar sahə təmizlənib və 265,376 partlayıcı neytrallaşdırılıb. Təhlükənin mürəkkəbliyi qarışıq mina sahələri, hazırlanan tələlər və səhv xəritələrlə daha da artır.

Müharibədən sonra azad edilmiş ərazilərdə minalar və digər partlayıcı qalıqlar insan həyatının təhlükəsizliyi, Böyük Qayıdış və regional iqtisadi inkişaf üçün əsas əngəldir. Təhlükənin miqyası təkcə minlərlə mina ilə məhdudlaşmır — tapılan ixtiyari partlayıcı qurğular, püşk-fişəklər, güllələr və partlayıcı ilə doldurulmuş obyektlər əməliyyatları çətinləşdirir və böyük resurs tələb edir.

Ən yüksək çirklənmə səviyyəsi keçmiş təmas xətti və onun ətrafındakı ərazilərdədir, lakin ANAMA-nın məlumatına görə kənd təsərrüfatı sahələri, bağlar və qəbiristanlıqlar da genişmiqyasda minalanıb. Qarışıq mina sahələri, yüksək mina sıxlığı, metal qalıqları, səngərlər və trip...vəhyətlər kimi obyektlər hər kvadratmetrə baxışı çətinləşdirir və əməliyyatlara əlavə vaxt, texnika və şəxsi heyət tələb edir.

Azad edilmiş ərazilərdə aparılan əməliyyatlar zamanı ANAMA müxtəlif mürəkkəblikdə və yüksək partlayıcı gücə malik hazırlanmış cihazlar aşkar edib: Xocavəndin Tağavərdi kəndində ağac üzərinə MON-50 əleyhüdəşxsi mina, Şuşanın Kiçik Qaladərəsi kəndində dam və giriş qapısına tripvayrla qoşulmuş F-1 əl qumbaraları, Bulutanda PG-7L raketinə qoşulmuş güllə zənciri ilə səhnələşdirilmiş püşk, habelə Xocavənd rayonunda 200 kq-dan artıq TNT ehtiva edən qutular və körpülərdə partladıcı qurğular qeydə alınıb. Ağdamda isə 240 millimetrlik 9M24F turbjet raketi ilə birlikdə 30-dan çox 120 millimetrlik minaatan mərmisi sıx bağlanmış halda tapılıb.

Buna baxmayaraq, humanitar minalardan təmizləmə işləri də davam edir: 10 noyabr 2020–29 sentyabr 2026 tarixləri arasında 305,383.7 hektar sahə təmizlənib və ümumilikdə 265,376 mina və digər partlayıcı sursat aşkarlanıb və neytrallaşdırılıb — bunlardan 197,330-u digər partlayıcı sursat, 43,833-ü əleyhüdəşxsi mina, 24,213-ü əleyhtank minasıdır. Eyni dövrdə 276 mina hadisəsi qeydə alınıb; nəticədə 441 nəfər mina qurbanı olub, onlardan 73-ü həlak, 368-i müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb.

Minalanmış sahələrin təsbitində istifadə olunan sənədlərin etibarsızlığı da işi çətinləşdirir: ANAMA-nın analizinə görə Ermənistan tərəfindən təqdim edilən mina sahəsi formalarının koordinat və istinad nöqtələri çox vaxt natamam və uyğunsuz olub, sənədlərin təqribən 25 faiz dəqiqliklə uyğun gəldiyi müəyyən edilib. Bu səbəbdən xəritədə “təhlükəsiz” görünən sahələr də real təhlükə daşıya bilər. Qalxanların quraşdırılması və xəbərdaredici nişanların qoyulması kimi müvəqqəti təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq olunur, lakin bu məhdudiyyətlərin pozulması təmizləmə işlərini və insan təhlükəsizliyini riskə atır.

Məsələn, Qazaxda apreldən 2024-cü ilədək aparılan əməliyyatlarda 451.4 hektar sahə təmizlənib və orada 1,265 əleyhüdəşxsi mina, 154 əleyhtank mina və 111 digər partlayıcı sursat aşkarlanıb və neytrallaşdırılıb. BMT-nin məlumatına görə, sentyabr 2026 tarixinə Azərbaycanda hesablanan minalanmış ərazilərin 25.9 faizi təhlükəsiz istifadəyə verilib ki, bu da təxminən 40,300 keçmiş məcburi köçkünün geri qayımasına, eləcə də sosial-iqtisadi fəaliyyətin və xidmətlərin bərpasına imkan yaradıb; hazırda həmin ərazilərdə ümumilikdə 93,000-dən çox insan yaşayır, işləyir və təhsil alır. Bu rəqəmlər göstərir ki, minalardan təmizlənmə təkcə torpağın yox, gələcək şəhərsalmanın, infrastrukturun və insan təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin ön şərtidir.

Mənbə: APA — Azərbaycan xəbərləri